Contents
भूगोल सम्बन्धी जानकारी
— भूगोल (Geography) पृथ्वीको अध्ययन
गर्ने शास्त्र हो ।
— Geo
को अर्थ पृथ्वी (Earth)
र Graphy को अर्थ वर्णन (Description)
हो ।
— भूगोल (Geography) शब्द Greek भाषाको Geografein (जोग्राफिन) शब्दबाट लिइएको हो ।
— Geografein
(जोग्राफिन) :- पृथ्वीको वर्णन (The
Description of Earth)
— भूगोलको अध्ययन मानव
सभ्यताको विकाससँगै भएको हो ।
— भूगोलका इतिहासमा
"नयाँ युगको खोज" (Age of New Discovery) भनी १८ औँ शताव्दीलाई मानिन्छ ।
— प्रारम्भमा भूगोलको
अध्ययन क्षेत्र पृथ्वी तथा त्यसका निवासीहरुको वर्णनमा मात्र सिमित थियो ।
— भूगोल शब्दको प्रयोग
सर्वप्रथम इरेटस्थनिज (Eratosthenes) ले गरेका हुन् । उनी ग्रीक नागरिक थिए ।
— भूगोलमा प्राकृतिक
वातावरणको क्षेत्र भन्नाले स्थलमण्डल, जलमण्डल, वायुमण्डल तथा जीवमण्डललाई बुझिन्छ ।
— भूगोलमा सर्वप्रथम
ज्वारीय सिद्दान्त वेलायतका जिन्सले सन् १९१९ मा प्रस्तुत गरेका हुन् ।
— जिन्सको सिद्दान्त
संशोधन गरी सन् १९२६ मा जेफ्रेले अर्को सिद्दान्त निकालेका थिए ।
— ज्वारीय सिद्दान्त
अनुसार आदिकालमा सूर्य ग्यासको विशाल पुञ्ज थियो ।
भूगोलको विभाजन
भौतिक भूगोलका प्रकारहरु
भौतिक भूगोलका प्रकारहरु
मानव भूगोलका प्रकारहरु
सामाजिक भूगोल
— बसोवास भूगोल (Settlement
Geography)
— जनसंख्या भूगोल
(Population Geography)
— राजनीतिक भूगोल
(Political Geography)
— ऐतिहासिक भूगोल
(Historical Geography)
— सैन्य भूगोल
(Military Geography)
— प्रादेशिक भूगोल
(Regional Geography)
आर्थिक भूगोल
आर्थिक भूगोल (Economic Geography) अन्तर्गत:-
हावापानीको उपज,
भौतिक वस्तुहरुको
शोषण तथा उपयोग, उद्योगका लागि खनिज वस्तुको प्रयोग, विरुवा र जनावरको उपयोग, समुद्र र जंगलको
सदुपयोगको साथसाथै उद्योग, व्यापार, कृषि, पशुपालन, खनिज उत्खनन् आदि विभिन्न किसिमका आर्थिक
क्रियाकलापहरुको अध्ययन पर्दछन् ।
— आर्थिक भूगोल मानव
भूगोलको एक शाखा हो, जसले मानवका आर्थिक जीवनका पाटाहरुको अध्ययन गर्दछ ।
भूगोलका परिभाषाहरु
— प्राकृतिक विज्ञान र
सामाजिक विज्ञानलाई जोड्ने शास्त्र भूगोल हो । - हेटरन
— Geography
is the science of relationship. - हेटरन
— भूगोल क्षेत्रीय
भिन्नतामा अध्ययन गर्ने शास्त्र हो । - आर. हार्टशोर्न
— भूगोल त्यो विषय हो
जसले पृथ्वीको सतहको वर्णन धरातलीय स्वरुप, हावापानी, वनस्पति, माटो, उत्पादन, जनता र तिनीहरुको वितरणको आधारमा गर्दछ ।
- भूगोल शब्दकोश
— Man
and Earth are the two most dynamic elements of geography. - Miss Semple
— के कहाँ, किन र कसरी बनेको छ
भन्ने बारे भूगोलले बताउँछ । - बोमेन
भूगोल सम्बन्धी विविध जानकारी
— Cartography
भन्नाले मानचित्र
विद्या (The art of map)
— इरेटस्थनिजको जन्म
इ.पू.२७६ मा प्राचीन ग्रीसको साइरिनमा
— इरेटस्थनिज गणितविद्,
भुगोलविद्, कवि, ज्योतिष, संगितसाधक आदि ।
— पृथ्वीको सर्वप्रथम
नक्सा बनाउने व्यक्ति इरेटस्थनिज हुन्
— पृथ्वीको कक्षको
झुकाइ (Tilt of the earth's axis) पत्ता लगाउने व्यक्ति इरेटस्थनिज हुन् ।
महादेश सम्बन्धी जानकारी
— पृथ्वीको बाह्य
सतहमा जलमण्डलले ढाकेको बाहेकको भाग अर्थात् जमिनको भागलाई महादेश भनिन्छ ।
— पृथ्वीको सतहको कूल
क्षेत्रफलको २९.२% भूभाग महादेशले ओगटेको छ ।
— महादेशहरुको कुल
क्षेत्रफल १४ करोड ८९ लाख ८७ हजार वर्ग किमी छ ।
— पृथ्वीमा ७ वटा
महादेशहरु छन् । ती यसप्रकार छन् :-
— एसिया २) अफ्रिका ३)
उत्तर अमेरिका ४) दक्षिण अमेरिका ५) युरोप ६) अष्ट्रेलिया र ७) अन्टार्टिका
— (Asia,
Africa, North America, South America, Europe, Australia, Antartica)
— दुई महादेशमा
फैलिएका देशहरु रसिया र टर्की हुन् ।
— एशिया र युरोपलाई
संयुक्त रुपमा युरेसिया भनिन्छ ।
— एशिया र युरोपलाई
युराल र ककेसस पर्वतले जोडेको छ ।
एशिया महादेश
— सबैभन्दा ठूलो
महादेश ।
— क्षेत्रफल ४३,९९९,००० वर्ग किमी ।
— पूर्व पश्चिम लम्बाई
९६०० किमी ।
— उत्तर दक्षिण चौडाई
८६०० किमी ।
— विश्वको ३०% भूभाग ओगटेको
।
— विश्वको ६०%
जनसंख्या ओगटेको ।
— उत्तरी गोलार्द्धमा
अवस्थित ।
— १००
दक्षिणी अक्षाँशदेखी ७८० उत्तरी अक्षाँशसम्म र २५० पूर्वी
देशान्तरदेखी १७०० पश्चिमि देशान्तरसम्म फैलिएको
— विषमताको महादेशले
प्रख्यात
— १२ भुपरिवेष्ठित
राष्ट्र (नेपाल, ताजकिस्तान,
लाओस, भुटान, अफगानिस्तान,
मंगोलिया, किर्गिस्तान,
आर्मेनिया, अजरवैजान, कजाकस्तान, तुर्कमेनिस्तान र
उज्वेकिस्तान)
— पूर्वमा प्रशान्त
महासागर, पश्चिममा
यूरोप महादेश, उत्तरमा सुमेरु महासागरर दक्षिणमा हिन्द महासागर रहेको
— विश्वकै सर्वोच्च
शिखर सगरमाथा रहेको
— विश्वकै सबैभन्दा
जाडो हुने ठाउँ रुसको भर्खोयान्सक
— विश्वकै सबैभन्दा
अग्लो स्थानमा रहेको ताल मनाङ्गको तिलिचो ताल (४९१९ मी.)
— विश्वकै सबैभन्दा
गहिरो ताल वैकाल ताल
अफ्रिका महादेश
— दोश्रो ठूलो महादेश
— क्षेत्रफल – २,९७,८५,००० वर्ग किलोमिटर
— अक्षाँश – ३७०
उत्तरी देखी ३५० दक्षिणी
— देशान्तर – २००
पश्चिमी देखी ५०० पूर्वी
— उत्तर दक्षिण लम्बाई
– ८०००
किमी
— पूर्व पश्चिम चौडाई – ७४४० किमी
— विश्वको कूल भूभागको
२०.२% भूभाग ओगटेको
— यस महादेशलाई
भूमध्यरेखाले बीच भागमा काटेको छ
— पूर्वमा लालसागर, पश्चिममा आन्ध्र
महासागर, उत्तरमा
भूमध्यसागर र दक्षिणमा कुमेरु महासागर
— अंध्यारो वा कालो (Dark/Black
Continent) महादेशले
पनि चिनिने
— जनावरहरुको अद्भुत
वासस्थानको रुपमा चिनिने महादेश
— विश्व प्रसिद्ध मानव
निर्मित गिजाको पिरामिड इजिप्टमा छ
— अफ्रिकाको लामो
पर्वत श्रृँखला एटलस पर्वत हो ।
— अफ्रिकाको सबैभन्दा
ठण्डा हावापानी भएको देश मोरक्को हो ।
— अफ्रिकाको सबैभन्दा
गर्मी हुने ठाउँ लिबिया हो ।
— अफ्रिकाको सबैभन्दा
ठूलो ताल भिक्टोरिया ताल हो ।
— अफ्रिकाको सर्वोच्च
शिखर किलिमान्जरो (५८९५ मी.) हो ।
— मदागास्कर टापु यहि
महादेशमा पर्दछ ।
— १५ वटा भूपरिवेष्ठित
राष्ट्रहरु रहेका ।
— विश्वकै सबैभन्दा
ठूलो हिराखानी किम्बरखान हो ।
— विश्वमै सबैभन्दा
वढी सुन र हिरा उत्पादन हुने महादेश
— विश्वकै सबैभन्दा
ठूलो मरुभूमी सहारा मरुभूमी (८४ लाख व.कि.मि.)
— उच्च समस्थलीको
महादेश भनेर पनि चिनिने
— विश्वकै सबैभन्दा
लामो नदी नाइल (६६९० कि.मी.) हो
— अफ्रिकाको होचो भाग
लेक असाल हो ।
उत्तर अमेरीका (North America)
— क्षेत्रफलको हिसाबले
तेश्रो ठूलो महादेश
— क्रिस्टोफर
कोलम्बसले पत्ता लगाएको महादेश (सन्१४९२)
— क्षेत्रफल – २,४३,२०,००० वर्ग कि.मि.
— विश्वको
भूक्षेत्रफलको १६.९% भाग ओगटेको
— अक्षाँशीय फैलावट –
१००
उत्तरी देखी ८०० उत्तरी सम्म
— देशान्तरीय फैलावट –
२००
पश्चिमी देखी १६०० पश्चिमी सम्म
— उत्तर दक्षिण सरदर
लम्बाई – ७२००
किमी
— पूर्व पश्चिम सरदर
चौडाई – ४८००
किमी
— पूर्वमा आन्ध्र
महासागर,
पश्चिममा प्रशान्त महासागर, उत्तरमा सुमेरु महासागर र दक्षिणमा पानामा नहर
— नयाँ संसार भनेर
चिनिने
— पश्चिमी गोलार्द्धको
महादेशको नामले पनि चिनिने
— विश्वकै सबैभन्दा
ठूलो नेशनल पार्क क्यानडाको उड बफेलो नेसनल पार्क हो ।
— विश्वकै सबैभन्दा
ठूलो गुम्बज एस्ट्रोडम हो ।
— विश्वकै सबैभन्दा
ताजा पानीको ताल सुपेरियर ताल हो ।
— यसको सबैभन्दा ठूलो
राष्ट्र क्यानडा र सानो राष्ट्र सेन्ट किट्स एण्ड नेभिस हो ।
— अमेरिगो विस्पुक्की
नामक साहसीक यात्रीको नामबाट यस महादेशको नाम राखिएको हो ।
— यसको सबैभन्दा अग्लो
शिखर मेकिन्ले (६१९४ मी.) हो ।
— यसको सबैभन्दा होचो
भाग क्यालिफोर्नियाको डेथ भ्याली हो ।
— यसको सबैभन्दा सक्रिय
ज्वालामुखी माउण्ट सान्ता मारिया हो ।
— प्रमुख तालहरुमा
सुपेरियर, मिचिगन,
ह्युरन, इरी, ओन्टेरियो आदि
— प्रमुख नदीहरुमा
मिसिसिपि-मिसौरी, हड्सन, युकन, अरकन्सास, कोलोराडो, ओहियो, कोलम्बीया आदि
— यहाँको घाँसै
मैदानलाई प्रेयरी भनिन्छ ।
दक्षिण अमेरिका
— चौथो ठूलो महादेश
— क्षेत्रफल – १,७७,९८,५०० वर्ग किमी
— लम्बाई – ७४४२ कि.मी.
— चौडाई – ५२२१ कि.मी.
— अक्षाँशीय अवस्थिति –
१२०
उत्तरी देखी ५६० दक्षिणी
— देशान्तरीय अवस्थिति
– ३५०
पश्चिमी देखी ८०० पश्चिमी
— विश्वको भू
क्षेत्रको ११.९% ओगटेको
— पूर्व र उत्तरमा
आन्ध्र महासागर, पश्चिममा प्रशान्त महासागर र दक्षिणमा कुमेरु महासागर
— माउण्ट ओकान्कागुआ
यसको सबैभन्दा अग्लो शिखर
— चराहरुको महादेश
भनेर पनि चिनिने
— विश्वको सबैभन्दा
दक्षिणमा पर्ने शहर पुन्टा एरिनस, चिली यसै महादेशमा पर्ने
अन्टार्कटिका महादेश (Antarctica Content)
— विश्वको पाँचौ ठूलो
महादेश
— वर्षभरिनै हिँउ
जमिरहेन महादेश
— क्षेत्रफल – १,३०,००,००० वर्ग कि.मी.
— विश्वको भू
क्षेत्रको ८.९ प्रतिशत भूभाग ओगटेको
— अक्षाँशीय फैलावट –
६६.५०
दक्षिणी देखी ९०० दक्षिणीसम्म
— देशान्तरीय फैलावट –
११४०
पूर्वी १५३० पूर्वीसम्म
— विश्वको ९०% हिउँ
रहेको
— हिउँको मोटाई २१००
मीटरसम्म रहेको
— हिम चादर (Ice
Sheet) को
महादेश नामले चिनिने
— मानव बसोवास नभएको
— पूर्वमा आन्ध्र
महासागर क्यारेवियन सागर तथा पानामा जलसंयोजक, पश्चिममा प्रशान्त महासागर र दक्षिणमा
डेक नहर
— सुन्दर पँक्षी
किविको लागि प्रसिद्ध
— कुमेरु महासागरले
चारैतिरबाट घेरिएको
— आर्थिक दृष्टिले
महत्व नभएपनि विभिन्न राष्ट्रले अनुसन्धानको लागि यस महादेशको केही भाग आ-आफ्नो
कब्जामा राखेका छन्
Europe (यूरोप)
— छैठौँ ठूलो महादेश
— १,०४,९८,००० वर्ग कि.मी.
क्षेत्रफल
— विश्वको भूक्षेत्रको
७ प्रतिशत भूभाग ओगटेको
— अक्षाँशीय फैलावट –
३६०
उत्तरि देखी ७१० उत्तरी
— देशान्तरीय फैलावट –
२००
पश्चिमी देखी ६५० पश्चिमी
— पूर्व पश्चिम लम्बाइ
– ६४००
कि.मी.
— उत्तर दक्षिण चौडाई –
४८०० कि.मी.
— पूर्वमा एसिया
महादेश, पश्चिममा
आन्ध्र महासागर, उत्तरमा सुमेरु महासागर र दक्षिणमा भूमध्यसागर रहेको
— प्रायद्विपको पनि
प्रायद्वीप भनेर चिनिन्छ
— तीनतिरबाट पानी र
एकातिरबाट जमिनले घेरिएको जमिनलाई प्रायद्वीप (Peninsula) भनिन्छ ।
— एकापसमा सिमाना
जोडिएको एशिया र यूरोप महादेशलाई संयुक्तरुपमा यूरेसिया भनिन्छ ।
— अग्लो शिखर –
माउण्ट एल्ब्रुज (५६३३ मी), रुस
— होचो भू-भाग –
क्यास्पियन समुद्री
तट
— सबभन्दा ठूलो
राष्ट्र – रुस (१,७०,७५,००० व.कि.मी.)
— सबभन्दा सानो
राष्ट्र – भ्याटिकन
सिटी (०.४४
व.कि.मी.)
— भूपरिवेष्ठित
राष्ट्रहरुको संख्या – १८ ()
— लामो नदी – भोल्गा
— ठूलो ताल – लडोगा (रुस)
— महत्वपूर्ण नदी –
डेन्यूब
— प्रमुख नदीहरु –
डेन्यूब, भोल्गा, युराल, डन आदि
— लामो पर्वत श्रृँखला
– आल्पस
पर्वत
— गर्मी मुलुक –
स्पेन
— ठण्डी मुलुक –
रसिया
— Garden
of World – फ्रान्स,
इटाली, स्पेन, ग्रीस
— रोटीको बास्केट भनेर
चिनिने देश – युक्रेन
— Buffer
Zone of Europe -
बेल्जियम
अष्ट्रेलिया (Australia)
— विश्वको सबैभन्दा
सानो देश
— क्षेत्रफल – ७६,८६,८८० व.कि.मी.
— पृथ्वीको कुल स्थल
भूभागको ५.३ प्रतिशत ओगटेको
— पूर्व पश्चिम सरदर
लम्बाई – ३९००
मीटर
— उत्तर दक्षिण सरदर
चौडाई – ३१५०
मिटर
— अक्षाँशीय फैलावट –
१००
दक्षिणी देखी ४०० दक्षिणी
— देशान्तरीय फैलावट –
११४०
पूर्वी देखी १५३० पूर्वी
— पूर्वमा कोरल र
टासमन समुद्र (प्रशान्त), पश्चिममा हिन्द महासागर, उत्तरमा पपुवा न्यूगिनि, दक्षिणमा न्यूजिल्याण्ड
— घाँसेमैदानको नाम –
डाउन्स Downs
— टापु महादेश तथा
कंगारुको महादेश भनेर चिनिने
— सबभन्दा ठूलो नदी –
मरे डार्लिङ्ग (३७५० कि.मी.)
— प्रमुख नदीहरु –
मरे डार्लिङ्ग,
फिटजराय, भिक्टोरिया, व्रिसवेन, गोरकोयन, कुपरक्रिक, मुचिर्सन आदि
— अग्लो शिखर –
माउण्ट कोस्कियुस्को
— अग्लो भूभाग –
जाया पन्कक (पपुवा न्यूगिनि)
— होचो भूभाग –
आइरा ताल (समुद्र सतहबाट १६
मि. होचो)
— प्रशस्त मात्रामा
पाताल कुवाहरु भएको महादेश
— लामो पर्वत श्रृँखला
– ग्रेट
डिभाइडिङ्ग रेन्ज
— ठूलो मरुभूमि –
ग्रेट भिक्टोरिया
— विचित्रताको
महादेशले प्रख्यात
— एउटै महादेश एउटै
देश भएतापनि यहाँ १३ वटा देश छन्
— ठूलो नुनिलो ताल –
आइरा ताल
— विश्वमा सर्वाधिक
मात्रामा उन उत्पादन हुने महादेश
— लामो मुगा पर्वत
श्रृँखला – ग्रेट व्यारियर रिफ
— प्रमुख सहरहरु –
सिड्नी, मलबोर्न, पर्थ, होबोर्ट, व्रिसवेन
— यहाँको आदिवासीलाई
एवोरोजिनीज भनिन्छ
— ठूलो देश – अष्ट्रेलिया
— सानो देश – नाउरु (२१.३)
महासागर (Ocean) सम्बन्धी जानकारी
— महासागर भन्नाले
पृथ्वीको सतहमा पानीले ढाकेको विशाल जलमण्डलको भाग भन्ने बुझाउँछ ।
— पृथ्वीको सतहको कूल
क्षेत्रफलको ७०.८% भाग जलमण्डलले ढाकेको छ ।
— पृथ्वीको कूल पानीको
भाग मध्ये ८८.९% भाग महासागरहरुले ढाकेको छ ।
— पृथ्वीको कूल पानीको
भाग मध्ये ११.१% भाग नदी, हिमनदी, ताल, तलैया र सागरले ढाकेको छ ।
— पृथ्वीमा ५ वटा
महासागरहरु (प्रशान्त, आन्ध्र, हिन्द, कुमेरु र सुमेरु) छन् ।
— समुन्द्रको पानीको
स्वाद नुनिलो हुन्छ ।
— समुन्द्रको पानीमा
औसत रुपमा ३५% नुनिलोपन पाइन्छ ।
— विश्वको सबैभन्दा
नुनिलो पानीको सागर भूमध्य सागर हो ।
— महासागर तथा
समुन्द्रको गहिराई नाप्ने यन्त्रलाई फेदोमिटर (Fathometer) भनिन्छ ।
— एक फेदममा १.८ मि.
(६ फिट) हुन्छ ।
— समुन्द्र सम्बन्धी
अध्ययन गर्ने विधालाई ओसियानोग्राफी (Oceanography) भनिन्छ ।
— विश्वमा सागर दिवश
जुन ८ मा मनाइन्छ । सन् २००९ देखी मनाउन थालिएको हो
प्रशान्त (Pacific) महासागर
— सबैभन्दा ठूलो
महासागर
— क्षेत्रफल १६.५७
करोड व.कि.मी.
— उत्तर तथा दक्षिण
अमेरीकाको पश्चिमी भाग तथा एशिया र अष्ट्रेलियाको पूर्वी र उत्तरी भागमा अवस्थित
— पृथ्वीको सबैभन्दा
ठूलो र गहिरो महासागर
— पृथ्वीको जलमण्डलको ४५.५%
भाग ओगटेको
— सबैभन्दा गहिरो भाग
मरियाना ट्रेन्च (११,७७६ मिटर)
— औसत गहिराई ४३००
मीटर
— त्रिभुज आकारको
— टापु तथा द्वीपहरुको
संख्या २०,०००
— प्रत्येक वर्ष १
इन्चको दरले खुम्चिदै गएको
— स्पेनिस
अनुसन्धानकर्ता फर्डिनेन्ट मेगलन ले नामाकरण गरेका
— प्रशान्त महासागर
पार गर्ने क्रममा डुंगा चलाउँदा उक्त महासागरको पानीको वहाव शान्त र सरल भएकोले
सोही आधारमा नामाकरण गरेका
— यसमा ह्वाङ्ग हो,
अमुर, यान्जे, क्लोरोडो, मिसौरी र यकुन
नदीहरु यस महासागरमा आएर मिल्छन्
आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean)
— दोश्रो ठूलो महासागर
— क्षेत्रफल : ८ करोड
२४ लाख वर्ग किमी
— तेश्रो गहिरो
महासागर
— औसत गहिराई ३,७०० मीटर
— अधिकतम गहिराई ९,२०० मीटर
— सबैभन्दा गहिरो
स्थान पुर्टोरिका द्वीप (Puerto
Rico Deep)
— उत्तर र दक्षिण
अमेरिकाको पूर्व तथा अफ्रिका र यूरोपको पश्चिममा अवस्थित
— उत्तरमा सुमेरु
महासागर र दक्षिणमा कुमेरु महासागरसँग जोडीएको
— S
आकारको
— पृथ्वीको कूल जल
सतहको २३% भाग ओगटेको
— प्रत्येक वर्ष १
इन्चको दरले फैँलदै गएको
— यस सागरमा
मिसिन ८ नदीहरु (राईन, सेनेगल, नाइजर, कङ्गो, सेन्टलरेन्स, मिसिसिपी, अमेजन र ओरिनोको)
— प्राचिन ग्रिकबासीहरुद्वारा
नामाकरण
— वाणिज्य महासागर (Ocean
of Commerce) को
नामले चिनिने
— यस महासागरको
रहस्यमय समुद्री क्षेत्र वर्मुडा त्रिकोण हो ।
हिन्द महासागर (Indian Ocean)
— तश्रो ठूलो महासागर
— दोश्रो गहिरो
महासागर
— मनसुनी महासागरको
नामले चिनिने
— तेलको महासागरले प्रख्यात
— क्षेत्रफल – ७ करोड ३५ लाख वर्ग
कि.मी.
— पृथ्वीको कूल
जलमण्डलको २०.५ प्रतिशत ओगटेको
— औसत गहिराई ३९००
मीटर
— गहिरो स्थान –
जाभा ट्रेन्च (Java
Trench)
— यस महासागरबाट
उत्पत्ति भइ बहने वायु मनसुनी वायु हो
— प्रमुख नदीहरु –
मेकाङ्ग, मेनाम, गंगा, ब्रम्हपुत्र,
इरावदी, सिन्ध, टिग्रिस र युफ्रेट
— एशिया, अफ्रिका र
अष्ट्रेलिया महादेशको बीचमा अवस्थित
— उत्तरमा लालसागर र
उत्तर पश्चिममा अरबी सागर रहेको
कुमेरु (Antartic)महासागर
— चौथो ठूलो महासागर
— क्षेत्रफल २ करोड ४४
लाख वर्ग कि.मी.
— पृथ्वीको कुल
जलमण्डलको ७ प्रतिशत ओगटेको
— अन्टार्टिका
महादेशको चारैतिर दक्षिण ध्रुवको आसपासमा फैलिएको
— दक्षिण ध्रुवीय
महासागरको नामले पनि चिनिने
— दक्षिण ध्रुवीय
महासागरको उपनामले चिनिने
— औसत गहिराई २४००
मिटर (७९००
फिट)
— प्रशान्त महासागर र
आन्ध्र महासागरसँग जोडिएको
— चिसो पानीको
महासागरको नामले प्रसिद्ध
— यो वृत्ताकार आकारको
छ
सुमेरु महासागर (Arctic Ocean)
— सबैभन्दा सानो
महासागर
— क्षेत्रफल – १ करोड ५१ लाख वर्ग
कि.मी.
— पृथ्वीको कूल
जलमण्डलको ४ प्रतिशत ओगटेको
— उत्तरी ध्रुवको
आसपासमा फैलिएकोले यसलाई उत्तरी ध्रुवीय महासागरको नामले पनि चिनिने
— वृत्ताकारको
— औसत गहिराई १३३०
मीटर
— सबैभन्दा कम गहिरो
महासागर
— सबैभन्दा कम गहिरो
स्थान मोली दिप (५६०८ मी.)
— चिसो पानीको
महासागरको नामले पनि चिनिने
— आन्ध्र महासागरसँग
जोडिएको
भूमध्य रेखा
— पृथ्वीलाई २ बराबर
भागमा विभाजन गर्ने गरी पृथ्वीको मध्य भागमा पूर्व-पश्चिम दिशामा खिचिएको काल्पनिक
रेखालाई भू-मध्यरेखा भनिन्छ ।
— भूमध्यरेखामा
सूर्यको प्रकाश सिधा पर्दछ ।
— अक्षाँश रेखाहरु १/१
डिग्रीको फरकमा हुन्छ ।
— १ डिग्री अक्षाँशको
फरकमा सरदर १११ कि.मी. दूरी फरक पर्छ ।
— २३.५०
उत्तरी अक्षाँशलाई कर्कट रेखा भनिन्छ ।
— ६६.५०
उत्तरी अक्षाँशलाई सुमेरु वृत्त भनिन्छ ।
— २३.५०
दक्षिणी अक्षाँशलाई मकर रेखा भनिन्छ ।
— ६६.५०
दक्षिणी अक्षाँशलाई कुमेरु वृत्त भनिन्छ ।
— विश्व मानचित्रमा
सबैभन्दा बढी उचाइमा विविधता २० डिग्री उत्तरी अक्षाँशदेखी ५० डिग्री उत्तरी
अक्षाँशसम्मको क्षेत्रमा रहेको छ
ध्रुव (Polar)
— पृथ्वीको केन्द्रबाट
उत्तर-दक्षिण हुने गरी खिचिएको काल्पनिक रेखाको माथिल्लो छेउलाई उत्तरी ध्रुव (North
Pole) भनिन्छ
।
— पृथ्वीको केन्द्रबाट
उत्तर-दक्षिण हुने गरी खिचिएको काल्पनिक रेखाको तल्लो छेउलाई दक्षिणी ध्रुव (South
Pole) भनिन्छ
।
— पृथ्वीको ध्रुवीय
भाग केही थेप्चिएको र बीचको भाग केही फुकेको हुन्छ ।
देशान्तर (Longitude)
— पृथ्वीको उत्तरी र
दक्षिणी ध्रुव जोड्ने अर्धवृत्ताकार काल्पनिक रेखालाई देशान्तर भनिन्छ ।
— बेलायतको ग्रिनवीचलाई
आधार मानी उत्तरी ध्रुवदेखी दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएको काल्पनिक रेखालाई प्रधान
मध्यान्ह रेखा भनिन्छ । यसलाई ० डिग्री देशान्तर रेखा पनि भनिन्छ
— देशान्तरलाई डिग्री,
मिनेट र सेकेण्ड
एकाइमा नापिन्छ ।
— प्रधान मध्यान्ह
रेखा देखी पूर्वतर्फ १८०० सम्मका देशान्तर रेखालाई पूर्वी देशान्तर
भनिन्छ ।
— प्रधान मध्यान्ह
रेखा देखी पश्चिमतर्फ १८०० सम्मका देशान्तर रेखालाई पश्चिमि देशान्तर
भनिन्छ ।
— देशान्तर रेखाहरु
१/१ डिग्रीको फरकमा पूर्वी गोलारद्धमा १८० वटा र पश्चिमी गोलार्द्धमा १८० वटा गरी
जम्मा ३६० वटा हुन्छन् ।
— हरेक १ डिग्री देशान्तरमा ४ मिनेटको फरक हुन्छ ।
— १ डिग्री देशान्तरको
भूमध्यरेखामा दुरी १११.३२ किलोमिटर हुन्छ, जो ध्रुवीय क्षेत्रतर्फ क्रमश; कम हुँदै जान्छ र
ध्रुवमा देशान्तर रेखाबीचको दूरी शून्य हुन्छ ।
— प्रत्येक देशान्तर
रेखामा दिनको १ पटक मध्यान्ह हुने भएकोले देशान्तर रेखालाई मध्यान्ह रेखा (Meridian
of Longitudes) को
नामले पनि चिनिन्छ ।
— देशान्तर रेखाको
सहयोगबाट कुनै ठाउँको स्थानीय समय पत्ता लगाउन सकिन्छ ।
— मध्यान्ह रेखादेखी
पूर्वतर्फको समय क्रमश; छिटो हुन्छ भने उक्त रेखा देखी पश्चिमतर्फको समय क्रमश; ढिलो हुन्छ ।
अक्षाँश (Latitude)
— भूमध्यरेखासँग
समानान्तर हुने गरी पूर्व-पश्चिम खिचिएको काल्पनिक रेखालाई अक्षाँश भनिन्छ ।
— अक्षाँश पृथ्वीको
केन्द्रमा बनेको त्यो कोण हो जो भूमध्यरेखाको उत्तर वा दक्षिणस्थित कुनै स्थान वा
विन्दुको कोणीय दूरीलाई जनाउँछ ।
— अक्षाँश रेखाहरु १८०
वटा हुन्छ । (९० वटा उत्तरी गोलार्द्धमा र ९० वटा दक्षिणी गोलार्द्धमा)
— भूमध्यरेखा ००
को अक्षाँश रेखा हो ।
— भूमध्यरेखाबाट जति
जति उत्तर वा दक्षिणतिर गइन्छ अक्षाँश रेखाहरु उतिउति सानो हुँदै जान्छन् र
ध्रुवमा पुग्दा विन्दु मात्र रहन्छ ।
— गर्जनेवाला चालिसा
दक्षिणी गोलार्द्धको ४०० देखी ६०० दक्षिण अक्षाँशको बीचमा
पर्दछ ।
— अक्षाँश रेखाहरु
पूर्ण वृत्ताकार आकारको हुन्छन् ।
— अक्षाँशको उपयोगिता
— कुनै स्थान
भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिणपट्टि कुन दूरीमा पर्छ भन्ने थाहा पाउने ।
— हावापानीको अवस्था
पत्ता लगाउन ।
— कुनै समयमा कुनै
निश्चित ठाउँको दिन र रात थाहा पाउन
— पृथ्वीको सतहको कुनै
निश्चित स्थानबाट पृथ्वीको व्यासको सो ठाउँको विपरित स्थानलाई प्रतिलोम भनिन्छ ।
— अक्षाँशमा ६०" सेकेण्ड को १ मिनेट
र ६०' मिनेट
को १ डिग्री हुन्छ ।
— अक्षाँश डिग्री,
मिनेट र सेकेण्डमा
नापिन्छ ।
— सरदर १०० कि.मी.
अक्षाँशीय विस्तारमा १०० मीटर उचाइको फरक पर्दछ ।
भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरुबारेको जानकारी
-
North
America and Australia are the only continents with no
landlocked countries (not including Antarctica).
